Η γυναίκα στην παραδοσιακή και στη σύγχρονη κοινωνία
Στις δυτικές κοινωνίες η παραδοσιακή-πατριαρχική οικογένεια χαρακτηριζόταν από την ανισότητα ανάμεσα στα δύο φύλα η οποία επεκτεινόταν σε όλους τους τομείς της ζωής.
Βασικά χαρακτηριστικά των παραδοσιακών-πατριαρχικών κοινωνιών ήταν:
O γάμος στηριζόταν στα κοινωνικο-οικονομικά συμφέροντα των δύο συμβαλλομένων οικογενειών· Επομένως ο έρωτας ή η ρομαντική αγάπη δεν αποτελούσε προϋπόθεση, ούτε υπήρχαν προσδοκίες για ανάπτυξη ενός τέτοιου είδους αγάπης. H επιλογή συντρόφου γινόταν από τους γονείς και οι επιθυμίες του ζευγαριού δε θεωρούνταν συνήθως σημαντικές.
H σεξουαλικότητα ήταν άμεσα συνυφασμένη με την αναπαραγωγή. H ανισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών επεκτεινόταν και στη σεξουαλική τους ζωή. Οι άντρες είχαν το δικαίωμα πριν από το γάμο τους να έχουν σεξουαλικές εμπειρίες – όμως θέλοντας να εξασφαλίσουν τη συνέχεια στην καταγωγή και τη μεταβίβαση της περιουσίας, ήθελαν να είναι σίγουροι ότι μια συγκεκριμένη γυναίκα θα ήταν η μητέρα των παιδιών τους. Για αυτό η παρθενιά ήταν μια θεμελιώδης αρετή που έπρεπε να χαρακτηρίζει μια γυναίκα για να μπορέσει να παντρευτεί, ενώ παράλληλα η αφοσίωση και η πίστη προς τον άντρα τους ήταν δύο αρετές που καλλιεργούνταν στα κορίτσια και απαιτούνταν από την παραδοσιακή κοινωνία ώστε να μπορέσει ένας γάμος να στεριώσει.
Οι οικογένειες ήταν πολυμελείς – τα παιδιά αποτελούσαν οικονομική επένδυση για μια οικογένεια αφού τόσο οι αγροτικές εργασίες όσο και οι δουλειές του νοικοκυριού απαιτούσαν μεγάλο αριθμό εργατικών χεριών. Τα παιδιά έπρεπε να είναι υπάκουα στους γονείς [βρίσκονταν σε παρόμοια κοινωνική θέση όπως και οι γυναίκες] ενώ παράλληλα, δεν ανατρέφονταν με βάση τις ψυχοσωματικές τους ανάγκες αλλά οι γονείς ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη συνεισφορά τους στις κοινές οικογενειακές ασχολίες που είχαν ως στόχο την επιβίωση της οικογένειας. H ανάπτυξη της τεχνολογίας και των επιστημών και η εξάπλωσή τους σε μια μεγάλη μερίδα χωρών ήταν ένας από τους πιο σημαντικούς λόγους που επηρέασαν τις αξίες, τις αντιλήψεις και κατά συνέπεια τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Οι γενικές αυτές κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές συνοδεύτηκαν από μια σειρά αλλαγών στους διάφορους κοινωνικούς θεσμούς – όπως η οικογένεια. O ρόλος των γυναικών μέσα στην οικογένεια και στην κοινωνία γενικότερα έχει ενδυναμωθεί αφού σήμερα διεκδικούν το δικαίωμα μόρφωσης τους, ένταξης στην αγορά εργασίας, είναι οικονομικά ανεξάρτητες, διεκδικούν μεγαλύτερη νομική ισότητα, έχουν περισσότερη ελευθερία.
Να μελετήσετε το κείμενο και να εντοπίσετε τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η κοινωνία την εποχή στην οποία αναφέρεται το ποίημα έχει πατριαρχική κοινωνική οργάνωση.
Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τη νένα «φρόνιμη γυναίκα του καιρού τση». Συμφωνείτε με αυτόν τον χαρακτηρισμό; Στην απάντησή σας να λάβετε υπόψη την εποχή της ηρωίδας, τις κοινωνικές αντιλήψεις και τα κοινωνικά δεδομένα που επικρατούν, καθώς και τη σχέση της και τα συναισθήματά της προς την Αρετούσα.
Να σκιαγραφήσετε την Αρετούσα, όπως παρουσιάζεται στο απόσπασμα. Στην απάντησή σας να αναφερθείτε στα εξής: α) Ποιες είναι οι επιθυμίες και τα συναισθήματα της ηρωίδας, όπως φαίνονται από όσα λέει η ίδια αλλά και από όσα συνάγουμε από τα λόγια της νένας της. β) Πώς επηρεάζει τη ζωή της η κοινωνική πραγματικότητα της εποχής της; γ) Πώς αντιμετωπίζει η ίδια τις πιέσεις που δέχεται από το περιβάλλον της; Υποκύπτει, ενδίδει σ’ αυτές ή αντιστέκεται;
Οι δύο γυναίκες που παρουσιάζονται στο κείμενο φαίνεται να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις. Να παρουσιάσετε σύντομα τις αντιλήψεις τους συσχετίζοντάς τις με την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής τους. Να επιχειρήσετε να εξηγήσετε τους λόγους της διαφοροποίησής τους.
Να υποθέσετε ότι είστε η Αρετούσα και να γράψετε μια σελίδα ημερολογίου στην οποία θα διηγείστε τα γεγονότα που παρουσιάζονται στο απόσπασμα του ποιήματος. Να λάβετε υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του είδους του ημερολογίου που είναι: η απλή, καθημερινή γλώσσα, η υποκειμενικότητα, η εξομολογητική διάθεση και η έκφραση των συναισθημάτων του πομπού.
Φανταστείτε πώς θα μπορούσε να μεταφερθεί η ιστορία αυτή στη σύγχρονη εποχή και γράψτε έναν διάλογο – ή μια αφήγηση, ένα ποίημα, ό,τι άλλο εμπνευστείτε – ανάμεσα στην Αρετούσα (της οποίας το όνομα πρέπει βέβαια να αλλάξετε) και ένα άλλο πρόσωπο που προσπαθεί να την πείσει ότι ο έρωτάς της είναι αδιέξοδος. Μπορείτε να πάρετε ιδέες από την παρουσίαση μιας ταινίας με σχετική θεματολογία.
Εισαγωγικά: Το απόσπασμα αναφέρεται στις στιγμές πριν τη συνάντηση του Ερωτόκριτου με την Αρετούσα. H Αρετούσα μόνη και απογοητευμένη παραμένει στη φυλακή, τιμωρημένη από τον ίδιο της τον πατέρα για την επιμονή της να παντρευτεί τον Ερωτόκριτο. Η ανοιξιάτική αναγέννηση της φύσης φαίνεται να αποτελεί προμήνυμα του αίσιου τέλους της περιπέτειας των δύο νέων.
Παραδοσιακή ποίηση: Το ποίημα ανήκει στην παραδοσιακή ποίηση γιατί:
έχει έμμετρο στίχο (ιαμβικός 15 σύλλαβος)
έχει ποιητικό λεξιλόγιο (εφάνη ολόχαρη η αυγή, εγέλαν η ανατολή κι η δύση καμαρώνει, το πρικαμένο αηδόνι κλπ.)
έχει κανονική στίξη (παρουσία κομμάτων και τελειών, ο ευθύς λόγος σε εισαγωγική, χρήση ερωτηματικού κλπ.)
διατήρηση κοινών νοημάτων των λέξεων (μεσ στη σκοτεινή φ'λακήν, η μέρα ξημερώνει κλπ.)
λογική ανάπτυξη του θέματος (περιγραφή της φύσης και αντιπαράθεσή της με τη συναισθηματιική κατάσταση της Αρετής κλπ.)
έλλογη νοηματική αλληλουχία (ομαλή μετάβαση από το ένα θέμα στο άλλο: π.χ. ο λόγος της νένας παρουσιάζει νοηματική συνοχή)
τίτλος προϊδεαστικός του περιεχομένου (Ερωτόκριτος : όνομα βασικού ήρωα)
λυρισμός: έμφαση στα συναισθήματα, στις περιγραφές κλπ.
Θέμα:
Η ομορφιά της φύσης λίγο πριν τη συνάντηση και την αναγνώριση των δύο νέων.
Η προσπάθεια της Φροσύνης να πείσει την Αρετούσα να ξεχάσει τον Ερωτόκριτο.
Ενότητες: Το απόσπασμα μπορεί να χωριστεί σε δύο ενότητες:
1η ενότητα: στ. 1-24: Η περιγραφή της φύσης
2η ενότητα: στ. 25-52: Η σκηνή στη φυλακή με την Αρετούσα και τη νένα της.
Ερμηνευτική Ανάλυση:
Πρόσωπα: Η Φροσύνη είναι μια γυναίκα που αποδέχεται τις αντιλήψεις της κοινωνίας της και της εποχής της (στ. 31). Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι πιστεύει στους οιωνούς (= τα σημάδια) (στ. 32-33, 36-38), δέχεται το θεσμό του προξενιού (στ. 40) και αποδέχεται την πατρική εξουσία (στ. 43). Η προσπάθειά της να πείσει την Αρετούσα οφείλεται στην αγάπη της γι’ αυτήν και δείχνουν ρεαλισμό, λογική και σύνεση.
Επιμέρους θέματα: Προετοιμασία της αναγνώρισης του Ερωτόκριτου από την Αρετούσα: Η επικείμενη αναγνώριση του Ερωτόκριτου από την Αρετούσα αναγγέλλεται από τον ίδιο τον ποιητή: α. άμεσα: στους στίχους 1-2 («ήρθεν η ώρα κι ο καιρός κι η μέρα ξημερώνει/να φανερώσει ο Ρώκριτος το πρόσωπο που χώνει») και στους στίχους 17-18 και 24 («Εσκόρπισεν η συννεφιά, οι αντάρες εχαθήκα/πολλά σημάδια τση χαράς στον ουρανό εφανήκα», «όλα γρικούν κουρφές χαρές κι όλα τσι φανερώνουν»). β. έμμεσα: από το ξεφάντωμα της φύσης. Όλα τα πλάσματα χαίρονται και προαναγγέλλουν έτσι τη χαρά της αναγνώρισης. Ακόμα και τα πουλιά που κάθονται στο κεφάλι της Αρετούσας (στ. 28) είναι καλός οιωνός και προμηνύουν χαρές. Λαϊκές αντιλήψεις μέσα από τα λόγια της νένας: α. Η λαϊκή δοξασία ότι οι θεοί (ή ο Θεός) ειδοποιούν με σημάδια τους ανθρώπους για τα καλά ή τα άσχημα γεγονότα που πρόκειται να συμβούν. Η αντίληψη αυτή είναι γνωστή ήδη από τον Όμηρο (οιωνοσκοπία, σπλαχνοσκοπία, κίνηση του καπνού της φωτιάς, όνειρα). β. Η αντίληψη ότι το καλύτερο γεγονός που μπορεί να συμβεί σε μια νέα κοπέλα είναι ο γάμος. γ. Η πεποίθηση ότι τα παιδιά –και κυρίως τα κορίτσια- οφείλουν να υποτάσσονται στη θέληση του πατέρα τους, ακόμα και για αυστηρά προσωπικά θέματα, όπως ο γάμος (έντονα πατριαρχική οικογένεια της εποχής). δ. Η άποψη ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει να επιδιώκουν τα αδύνατα, αλλά να περιορίζονται και να ικανοποιούνται με αυτά που μπορούν να έχουν ζώντας συμβιβασμένοι με την πραγματικότητα.
Ποιητική τεχνική: Το απόσπασμα είναι αφηγηματικό. Ο αφηγητής είναι εξωδιηγητικός. Η αφήγηση (στ. 1-2, 25-34) συμπληρώνεται από την εκτενή περιγραφή της φύσης (στ.3-24) και το διάλογο (στ. 35-52), όταν ο ποιητής δίνει το λόγο στη Φροσύνη για να συμβουλέψει την Αρετούσα. Το εύρημα των πουλιών που μας μεταφέρουν από τη μία ενότητα στην άλλη, θυμίζει τη δημοτική ποίηση και ταυτόχρονα δηλώνει την αντίθεση ανάμεσα στο φως και στη σκοτεινή φυλακή, και δίνει στη νένα την ευκαιρία να μιλήσει.
Στιχουργική: Το ποίημα είναι γραμμένο σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο παροξύτονο στίχο με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Στους στίχους 11-12 έχουμε διασκελισμό (= το νόημα του ενός στίχου συνεχίζεται στον επόμενο· ο διασκελισμός είναι σπανιότατος στην ποίηση πριν από τον 19ο αιώνα) και ποικιλία στο ρυθμό, που μας δίνει μουσική διάσταση και ολοκληρώνει την αισθητική απόλαυση. Ύφος: Άμεσο και ζωντανό χάρη στις εικόνες, γλαφυρό, φυσικό και αβίαστο με χρήση του δραματικού ενεστώτα. Η περιγραφή της φύσης αποτελεί την κορύφωση του λυρισμού, ενώ ο λόγος της νένας έχει ύφος παραινετικό και συμβουλευτικό. Γλώσσα: Πλούσιο λεξιλόγιο, άνετη έκφραση, κοντά στη φυσική ομιλία του κρητικού λαού (=κρητικό ιδίωμα). Το θέμα είναι λυρικό και υπάρχει μια ποιητική περιγραφή της φύσης.
Εκφραστικά μέσα:
προσωποποιήσεις των στοιχείων της φύσης: η αυγή (στ.3) τα περιγιάλια (στ.7), η θάλασσα (στ.7), ο ήλιος (στ. 11), τα πουλιά (στ.14), η δύση και η ανατολή (στ. 10), τα στενά και οι στράτες (στ. 23).
μεταφορές: οι ιδιότητες των εμψύχων μεταφέρονται στα άψυχα, π.χ. «ολόχαρη η αυγή» (στ. 3), «γλυκύς βοράς» (στ. 6), «γλυκύς σκοπός» (στ. 8), «πρικαμένο αηδόνι/αμέ πετά πασίχαρο» (στ. 21-22).
παρομοιώσεις: «σαν παραχρουσεμένα» (στ.20), «και φαίνεταί σου και χαρές μεγάλες προμημούσι» (στ.28).
εικόνες: η χαρούμενη αυγή, τα χορτάρια που έχουν φυτρώσει, τα πουλάκια που φιλιούνται, ο ουρανός με το αεράκι και τα χρυσαφένια σύννεφα, τα δύο πουλάκια που ερωτοτροπούν πάνω από το κεφάλι της Αρετούσας.
αντιθέσεις: στ. 17-18, 21-22, 25-6.
ασύνδετα: όπου έχει κόμματα, στ. 3-4, 7-8, 9-10, 13-14, 15-16, 17-18, 23-24.
Τραγική ειρωνεία: Η Φροσύνη, η νένα (= παραμάνα) της Αρετούσας, παρακαλά την Αρετούσα να κάνει δεκτή την πρόταση γάμου του ξένου που έσωσε την πατρίδα της και να ξεχάσει τον Ερωτόκριτο, χωρίς να γνωρίζει ότι ο ξένος είναι ο Ερωτόκριτος.